29 sierpnia 2003

Uczeń niepełnosprawny w szkole ogólnodostępnej

Zgodnie z ustawą z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty kształceniem specjalnym obejmuje się dzieci i młodzież z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, wymagającymi stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy.

Działające w poradniach psychologiczno – pedagogicznych zespoły orzekające – na wniosek rodziców (prawnych opiekunów) – wydają orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dla dzieci i młodzieży:

  • niesłyszącej i słabo słyszącej,
  • niewidomej i słabo widzącej,
  • z zaburzeniami psychicznymi,
  • z niepełnosprawnością ruchową,
  • z upośledzeniem umysłowym,
  • niedostosowanej społecznie, zagrożonej uzależnieniami lub z zaburzeniami zachowania,
  • z autyzmem,
  • z zaburzeniami sprzężonymi tzn. z występującymi co najmniej dwiema niepełnosprawnościami.

Ważną rolę w tym procesie decyzyjnym przypisano rodzicom (prawnym opiekunom), którzy muszą podpisać uzasadnienie orzekające o potrzebie kształcenia specjalnego, uwzględniające wyniki obserwacji oraz badań psychologicznych, pedagogicznych i lekarskich. To rodzice ostatecznie podejmują decyzję o formie kształcenia specjalnego przewidzianej w orzeczeniu (może to być wskazanie na szkołę ogólnodostępną, integracyjną lub oddział integracyjny, szkołę specjalną lub oddział specjalny albo specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy) i wyboru takiej drogi edukacyjnej dla ich dzieci, która jest najbliższa ich przekonaniom i wartościom.

Istota kształcenia specjalnego (niezależnie od rodzaju szkoły) sprowadza się do indywidualnego traktowania w procesie nauczania uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych, dla których – ze względu na istotne zaburzenia lub dysfunkcje w różnych sferach rozwoju (motoryce, zmysłach, intelekcie, psychice) w sposób istotnie zakłócające ich funkcjonowanie psychiczne, fizyczne, społeczne oraz możliwości uczenia się – konieczne jest specjalistyczne oddziaływanie dydaktyczne, wychowawcze i rewalidacyjne, ukierunkowane na ich wszechstronny rozwój.

Wymaga to od danej szkoły stosowania wobec uczniów niepełnosprawnych specjalnej organizacji nauki i metod pracy, m.in.:

  • zatrudnienia specjalistów (psychologów, logopedów,terapeutów…),
  • kierunkowe przygotowanie kadry pedagogicznej (oligofrenopedagogika, surdopedagogika, tyflopedagogika …),
  • dostosowanie sprzętów i pomieszczeń szkolnych do niepełnosprawności uczniów,
  • zapewnienia wyposażenia w pomoce dydaktyczne uwzględniające potrzeby specjalne uczniów,
  • dostosowanie programów nauczania do indywidualnych możliwości niepełnosprawnego ucznia,
  • indywidualizowanie procesu edukacyjnego, polegającego na wykorzystywaniu w procesie edukacyjnym potencjału dziecka oraz bazowaniu na jego zainteresowaniach i zdolnościach,
  • stosowania specjalnych metod pracy, dostosowanych do psychofizycznych możliwości ucznia,
  • organizowanie zajęć z rewalidacji indywidualnej wynikających z orzeczenia,
  • zorganizowanie grupy wsparcia dla rodziców uczniów niepełnosprawnych…

Szkoły specjalne spełniają powyższe zadania. Natomiast szkoły ogólnodostępne stają coraz częściej przed koniecznością stworzenia niezbędnych warunków edukacyjnych uczniom niepełnosprawnym, których rodzice wybrali taką formę kształcenia.

Kształcenie uczniów niepełnosprawnych może odbywać się w szkołach specjalnych, w oddziałach specjalnych i integracyjnych zorganizowanych w szkole ogólnodostepnej oraz w szkołach integracyjnych (wszystkie oddziały integracyjne).

Liczba uczniów niepełnosprawnych w oddziale szkoły specjalnej oraz w oddziale specjalnym w szkole ogólnodostępnej jest zróżnicowana i wynosi:

  • dla uczniów niesłyszących i słabo słyszących – od 6 do 8,
  • dla uczniów niewidomych i słabo widzących – od 8 do 10,
  • dla uczniów z zaburzeniami psychicznymi – od 6 do 8,
  • dla uczniów z niepełnosprawnością ruchową – od 8 do 12,
  • dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim – od 10 do 16,
  • dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym – od 6 do 8,
  • dla uczniów z autyzmem i niepełnosprawnościami sprzężonymi – od 2 do 4,
  • dla uczniów niedostosowanych społecznie, zagrożonych niedostosowaniem społecznym, zagrożonych uzależnieniem lub z zaburzeniami zachowania – od 10 do 16.

Podaną wyżej liczbę uczniów w oddziale szkolnym można zmniejszyć o 2 osoby, jeżeli co najmniej u jednego ucznia poradnia psychologiczno-pedagogiczna stwierdzi wystąpienie niepełnosprawności sprzężonych.

W uzasadnionych przypadkach, za zgodą organu prowadzącego, liczba uczniów w oddziale może być niższa od przedstawionej wyżej (rozporządzenie MEN z dnia 21 maja 2001r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół Dz. U. Nr 61, poz. 624 z późniejszymi zmianami).

Inaczej przedstawia się liczba uczniów w oddziale integracyjnym, który może być utworzony w szkole ogólnodostępnej. Oddział taki powinien liczyć od 15 do 20 uczniów – w tym od 3 do 5 niepełnosprawnych.

Z wieloletnich doświadczeń szkół prowadzących kształcenie integracyjne wynika, że nauczanie uczniów niepełnosprawnych w jednej szkole z uczniami pełnosprawnymi należy organizować po uprzednim stworzeniu odpowiednich warunków, tzn.:

  • decyzji rady pedagogicznej,
  • zgody rodziców dzieci uczęszczających do danej szkoły,
  • zgody organu prowadzącego placówkę.

Jednocześnie nie można zapomnieć o tym, że integracja jest długim i skomplikowanym procesem, w którym bardzo ważną rolę odgrywają również pełnosprawni uczniowie poprzez okazywanie tolerancji i pomocy niepełnosprawnej koleżance i koledze. W związku z tym, należy zadbać także o zgodę samorządu uczniowskiego.

Statut szkoły ogólnodostępnej (Dz.U. Nr 61 z 2001r., poz.624 z późn. zmianami) powinien określać organizację oddziałów integracyjnych i specjalnych. – jeżeli szkoła takie oddziały prowadzi. W szkołach integracyjnych i w szkołach ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi zatrudnia się dodatkowo nauczycieli posiadających specjalne przygotowanie pedagogiczne oraz specjalistów prowadzących zajęcia rewalidacyjne.

Integracyjne nauczanie jest efektywne tylko wówczas, jeżeli proces edukacyjny prowadzony jest przez dwóch nauczycieli równolegle, i dodatkowo wspomagany jest działalnością innych specjalistów.

Do zadań nauczyciela ze specjalnym przygotowaniem pedagogicznym (oligofrenopedagogika, surdopedagogika, tyflopedagogika,…) należą m.in.:

  1. Zadania edukacyjne – związane ze zdobywaniem wiedzy przez ucznia niepełnosprawnego, z jego pracą na zajęciach lekcyjnych i rewalidacyjnych:
    • dokonanie diagnozy “roboczej” tak, by proces diagnostyczny dał początek sformułowaniu oddziaływań rewalidacyjnych. Pedagog specjalny powinien realizować i czuwać nad realizacją przez ucznia niepełnosprawnego kolejnych zadań, kolejnych elementów opracowanego dla niego programu edukacyjno – terapeutycznego;
    • udzielanie pomocy uczniom z niepełnosprawnościami tak, by nie zaniżać wymagań edukacyjnych oraz kryteriów oceniania. Zgodnie z zasadami pedagogiki specjalnej należy dostosować wymagania edukacyjne do możliwości i potrzeb dziecka. Każdy uczeń ma prawo pracować na swoim indywidualnym, najwyższym poziomie. Należy wykorzystywać w pracy specjalne metody i specjalnie dostosowane pomoce dydaktyczne;
    • opracowanie, wraz z nauczycielem “przedmiotowcem” strategii lekcji tak, by nauczanie wszystkich uczniów było skuteczne i uwieńczone sukcesami. N
      ależy szczególnie zwracać uwagę na uatrakcyjnianie zajęć poprzez: nadawanie sensu wspólnej nauce, stosowanie ekspresyjnych metod nauczania (ruch, muzyka, drama…),wykorzystywanie ele
      mentów nauczania otwartego, organizowanie pracy uczniom w małych grupach zadaniowych, wykorzystywanie metody projektów w łączeniu treści międzyprzedmiotowych.
  2. Zadania integrujące – związane z integracją dzieci, rodziców i nauczycieli szkoły:
    • czuwanie i wspieranie integracji pomiędzy uczniami jednej klasy a także całej szkoły tak, by uniknąć tzw. integracji pozornej. Szczególnie dotyczy to wszystkich przerw i zajęć pozalekcyjnych, spotkań dzieci w szkolnej świetlicy, udziału w szkolnych imprezach i uroczystościach;
    • czuwanie i budowanie integracji pomiędzy rodzicami dzieci pełnosprawnych i niepełnosprawnych. Sprzyjają temu tzw. lekcje otwarte, wspólne wycieczki, spotkania z rodzicami;
    • budowanie integracji pomiędzy nim samym a nauczycielem “przedmiotowcem”. Należy opracować formy współpracy na lekcjach (może być nawet na piśmie), umieć dobrze wzajemnie komunikować się, stwarzać sobie możliwości i mieć poczucie własnej realizacji i satysfakcji zawodowej.
  3. Zadania wychowawcze – związane z pełnieniem funkcji wychowawczej i pomocniczej względem rodziców uczniów niepełnosprawnych i wszystkich uczniów klasy integracyjnej:
    • wspieranie rodziców dzieci niepełnosprawnych poprzez kształtowanie prawidłowej postawy rodzicielskiej wobec własnego dziecka, informowanie na bieżąco o pracy ucznia na zajęciach, udzielanie codziennego instruktażu dotyczącego odrabiania pracy domowej, udzielanie porad związanych z koniecznością skorzystania z dodatkowej pomocy innych specjalistów czy instytucji społecznych (i wskazywanie ich);
    • bycie wychowawcą całej klasy integracyjnej. Wychowywanie stanowi działalność każdego nauczyciela i każdy nauczyciel w ramach swojego przedmiotu przekazuje, w różnorodny sposób, najważniejsze wartości zgodne ze szkolnym programem wychowawczym. Potrzebny jest taki pedagog “łącznik”, który koordynowałby tematykę wychowawczą realizowaną przez innych nauczycieli i prowadził “integrujące” godziny wychowawcze.

Obserwujemy obecnie silną tendencję ku temu, by wszystkie dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych, w tym również dzieci upośledzone umysłowo w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcić w szkołach ogólnodostępnych. Konwencja Praw Dziecka ratyfikowana przez Polskę w 1991r. dała prawo rodzicom dzieci niepełnosprawnych do decydowania o miejscu edukacji ich dziecka, a art. 1, ust. 5 ustawy o systemie oświaty zapewnił możliwość pobierania nauki we wszystkich typach szkół wszystkim dzieciom, zgodnie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi oraz predyspozycjami.

Wybierając jednak szkołę, rodzice powinni kierować się nie własnymi ambicjami a dobrem dziecka. Zapewniając mu nauczanie w przyjaznym środowisku, zgodnie z jego możliwościami określonymi w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego.